Taki obraz został uwieczniony w pamflecie Juliana Tuwima „Pogrzeb prezydenta Narutowicza”. Padają w nim słowa: „Krzyż mieliście na piersi, a brauning w kieszeni, / z Bogiem byli w sojuszu, a z mordercą w pakcie”. Z kolei osoby związane ze środowiskiem obozu narodowego, odżegnywały się od czynu Narutowicza, przypisując mu chorobę psychiczną.

W czasie procesu adwokat Leo Belmont, w liście otwartym do prezydenta Wojciechowskiego apelował o ułaskawienie ze względu na chorobę psychiczną swego klienta. Jednak osoby z otoczenia Niewiadomskiego nie zauważyły, by jego stan umysłu wskazywał na chorobę psychiczną. Antoni Słonimski w swoim „Alfabecie wspomnień”, tak pisał: „wysoki, szczupły, sztywno chodząca normalność”. Z całą pewnością dało się zauważyć specyficzne poczucie humoru u Niewiadomskiego. Wykłady w Szkole Sztuk Pięknych rozpoczynał np. od słów: „Dzisiaj zajmiemy się największym mydlarzem i pacykarzem doby renesansu – Rafaelem, Santi z Urbino”, po czym następowało solidnie przedstawienie danych wskazujących na to, że Santi faktycznie był największy. I jeszcze jeden zapis, dotyczący charakteru Niewiadomskiego z demonstracji warszawskiej z 1891 roku, w rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja:

„Zdarzyło się, że jakiś dorożkarz koniecznie chciał pochód przerwać – w odpowiedzi na ostrzeżenie, że nie wolno, zaczął sobie batem drogę torować. Wtem z pochodu wyskoczył młody cienki student w nieznanym mi mundurze, chwycił konia za uzdę, dorożkarza zaś kijem przez plecy zwalił. Zdziwiony odwagą nieznajomego, zacząłem się dowiadywać, kto to był, zaraz też objaśniono mnie, że to dawny uczeń Szkoły Rysunkowej, obecny student Akademii w Petersburgu – Niewiadomski”. To słowa Mariana Trzebińskiego z „Pamiętnika malarza”, uczestnika tej patriotycznej, pierwszej w Warszawie od powstania styczniowego, manifestacji. Ów „młody, cienki student” był już wówczas dostrzegany przez profesorów Petersburskiej Akademii jako zdolny artysta. Uczelnię ukończył w 1894 roku z dużym srebrnym medalem i tytułem artysty pierwszego stopnia. Za dyplomowy obraz „Centaury” zdobył duży złoty medal. Studia kontynuował w Paryżu, a także. u Wojciecha Gersona. Jak wielu ówczesnych artystów, często wyjeżdżał do Zakopanego, skąd wyruszał na górskie wędrówki, przyczyniając się do rozwoju taternictwa – był autorem jednej z pierwszych map Tatr z zaznaczonymi szlakami oraz schroniskami. W 1899 roku opracował popularny „Album do dziejów Polski”, czyli zbiór map historycznych. Po studiach i przyjeździe do Warszawy Eligiusz Niewiadomski sporo publikował, stał się uznanym publicystą i krytykiem sztuki. Był ceniony przez Stanisława Witkiewicza, wszedł także w skład zarządu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, jako orędownik zreformowania tej instytucji. Przygotował także statut i zajął się organizacją powołanej Szkoły Sztuk Pięknych (dzisiejsza Akademia Sztuk Pięknych) w Warszawie, w której prowadził wykłady. Zwieńczeniem pracy naukowej były jego dzieła, w tym dwutomowe „O sztuce średniowiecznej” wydane w latach 1904-1910 oraz broszurowe wydania na temat metod propagowania sztuki, wydawane w czasie I wojny światowej. Autor potrafił, ba, widział potrzebę, by łączyć działalność polityczną z edukacją społeczeństwa polskiego na polu sztuki. Wacław Stefański, warszawski lekarz i bywalec salonów towarzyskich pisał: „podnosił (Niewiadomski) poziom zebrań na artystyczne wyżyny”. Był także „artystą praktykującym”, jego autorstwa są witraże secesyjne w oknach oraz polichromie w kościele farnym pw. św. Bartłomieja w Koninie.

Działalność polityczna Niewiadomskiego datuje się od czasów szkolnych i studenckich, gdy działał aktywnie wśród polskich studentów w Petersburgu,, związanych z Ligą Narodową. Zajmował się kolportażem nielegalnych wydawnictw polskich, m.in. Przeglądu Wszechpolskiego” i „Polaka”. Działalność kolportażową kontynuował po ukończeniu studiów, za co został osadzony na kilka miesięcy w X Pawilonie Cytadeli, w wyniku czego stracił pracę na politechnice. Podczas wojny rosyjsko-japońskiej zaproponował rozwinięcie szeregu akcji dywersyjnych na terenie Rosji, na przykład wysadzenie mostów na Kamie i Wołdze. Jego koncepcja nie zyskała aprobaty wśród innych członków Ligii Narodowej, co było przyczyną odejścia Niewiadomskiego. O ile akcje dywersyjne podczas wojny rosyjsko-japońskiej wysuwane przez Niewiadomskiego były zgodne z koncepcją walki środowiska Piłsudskiego, o tyle podczas I wojny światowej Niewiadomski był w swoich poglądach zdecydowanie antyniemiecki i nie zgodził się na próby pozyskania przez środowiska związane z późniejszym Marszałkiem Polski. Przez okres wojny koncentrował się na działalności edukacyjnej, artystycznej i pedagogicznej. Działał także w organizacji sanitarnej i milicji obywatelskiej w początkowym okresie wojny. Natomiast po zakończeniu działań, aktywnie włączył się do budowy polskiej państwowości, oferując swoje umiejętności organizacyjne, a także pióro publicysty. Zajmował się min. ewidencjonowaniem dorobku artystycznego malarzy polskich, pracował w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, w Ministerstwie Sztuki i Kultury. Nie zapomniał o swoich obowiązkach patriotycznych,, uczestnicząc w akcji rozbrajania Niemców w listopadzie 1918 roku. Kiedy w 1920 roku nawała bolszewicka zagroziła bytowi państwa polskiego, wziął urlop z pracy ministerialnej i zgłosił się do wojska. Miał wówczas 51 lat, jego starania zostały odrzucone przez komisję wojskową, ale z polecenia gen. Kazimierza Sosnkowskiego został przyjęty do kontrwywiadu w II Oddziale Sztabu Generalnego. Proponował szereg zintensyfikowanych akcji wymierzonych przeciwko agenturze bolszewickiej, w szczególności proponował surowsze postępowanie wobec komunistów z KPP, wspierających marsz bolszewików na Warszawę. Kiedy jego propozycje nie zyskały aprobaty, zrezygnował z pracy w kontrwywiadzie i zgłosił się wraz ze swoim synem na front, gdzie służył jako szeregowiec. To jeszcze jedna wskazówka dotycząca osobowości Eligiusza Niewiadomskiego. Należy podkreślić, że nigdy nie godził się na kompromisy, jeżeli chodziło o dobro Polski. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości aktywnie włączył się w odbudowę kraju. Widział potrzebę naprawy Polski, zmiany prawa, ukrócenia sejmokracji, ograniczenia wpływów politycznych mniejszości narodowych, przede wszystkim żydowskiej i niemieckiej. Obwiniał lewicę, a w szczególności Piłsudskiego o doprowadzenie kraju do „lewicowego rozkładu”. Dlatego jego pierwszą ofiarą miał być Piłsudski. Zmienił cel zamachu, gdy Piłsudski zrezygnował z ubiegania się o fotel prezydenta. Narutowicza wybranego na ten urząd głosami lewicy, centrum i mniejszości narodowych, odebrał jako zniewagę Polski. Należy zaznaczyć, że wybór Narutowicza spowodował wybuch protestów w Warszawie. Przeciwnikiem wyboru Narutowicza był gen. Józef Haller, który wzywał do obrony „sponiewieranej Polski”. Także środowiska lewicowe występowały do konfrontacji, angażując bojówki partyjne PPS i członków dawnej Polskiej Organizacji Wojskowej, związanej ideowo z Piłsudskim, który chciał, by „Warszawa robotnicza zamanifestowała swą wolę poskromienia warcholstwa. Jeśli dojdzie do walk ulicznych – wkroczę wojskiem i zaprowadzę ład i porządek (…). Jedno mogę przyobiecać: jeśli będziecie się domagać, aby siewcy anarchii zostali niezwłocznie postawieni w stan oskarżenia – ja takiego przyrzeczenia nie odmówię i zrobię ze swej strony wszystko, aby tak się stało”. Polska Partia Socjalistyczna rzuciła hasło walki z „prawicowym bolszewizmem”, a Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie” zapowiadało „palenie dworów i wieszaniem właścicieli”.

Niektórzy badacze zwracają uwagę na możliwość politycznej prowokacji ze strony stronników Piłsudskiego, dzięki czemu mieliby pretekst do zdyskredytowania endecji w politycznej walce. Takie uzasadnienie podawał Jędrzej Giertych: „Głównym dowodem tego, że zabójstwo było zorganizowane przez Oddział II, są dwa wypadki posiadania przez ten oddział wiadomości o mającym nastąpić zabójstwie na kilka godzin przed samym zabójstwem. Władysław Ludwik Evert w Sosnowcu wiedział na kilka godzin przed zabójstwem, nie tylko o zabójstwie, ale i o osobie zabójcy, malarzu Eligiuszu Niewiadomskim. Evert związany był w latach 1912-14 ze „Strzelcem” w Krakowie, w roku 1917 był członkiem POW w Moskwie, a w latach 1927-1934 był redaktorem gazety „Polska Zbrojna”, co wszystko wskazuje na jego związki z obozem, który rządził II Oddziałem. Innych. Mniej jaskrawych poszlak, jest więcej”.

Aby dopełnić obraz obraz sytuacyjny tamtych dni, warto przywołać słowa smego Niewiadomskiego. Przyczyny swego czynu wyjaśnił w „Przesłaniu do wszystkich Polaków” napisanym w z celi więziennej:

„Byłoby źle z Polską, gdyby odrobina charakteru wystarczała, aby być uznanym za wariata, a odrobina uczucia wychodzącego poza normy przeciętne dawała kwalifikacje na fanatyka. Czyn był straszny, bo musiałem uderzyć w naród. Nie słowem bezsilnym, lecz gromem. Gromem równym tej hańbie, jaką go opanowała spółka cynicznych hultajów i jawnych wrogów Polski. Musiałem uderzyć gromem, aby zbudzić tych co mniemają, że Polska już się ciałem stała, że minął czas wysiłków i ofiar i że broń można już złożyć. Tak nie jest! To, na co patrzą oczy nasze, nie jest jeszcze Polską. Nie o takiej śniły wielkie serca poetów naszych, nie za taką cierpiały, walczyły i ginęły pokolenia. (…) To jest dopiero Polska Piłsudskiego, Judeo-Polska. Naród polski do władzy w niej jeszcze nie doszedł. Polskę prawdziwą trzeba dopiero zdobyć i zbudować. W walce o nią niech się hartuje dusza pokoleń. Od udziału w tej walce nie zwalnia nikogo ani wiek, ani stanowisko społeczne, ani przynależność lub nie przynależność do partii. Trzeba ją zacząć od zwycięstwa nad sobą, od pokonania własnej słabości. „

Plon artystycznej twórczości Eligiusza Niewiadomskiego został rozproszony. Czy był to zamysł zamierzony, czy nie, stał się faktem. Próbowano wykreślić jego zasługi w zakresie tworzenia miejsc pracy twórczej dla świata artystycznego tworzącej się Polski po latach zaborów.

Nie sposób jednoznacznie ocenić dokonania Niewiadomskiego, jedynie na podstawie zamachu na prezydenta Narutowicza, jak to próbują robić niektóre środowiska. Bo i Jego osobowość, nie była jednoznaczna.

64 KOMENTARZE

  1. Hello just wanted to give you a quick heads up. The words
    in your post seem to be running off the screen in Chrome.
    I’m not sure if this is a formatting issue or something to do with internet browser compatibility but
    I thought I’d post to let you know. The design look great though!
    Hope you get the problem fixed soon. Thanks

  2. What’s up, the whole thing is going perfectly here and ofcourse every
    one is sharing information, that’s really good, keep up writing.

  3. You actually make it seem really easy along with your presentation however I
    find this matter to be really something that I feel I would by no means understand.

    It seems too complicated and extremely wide for me.
    I am looking forward in your next publish, I will try to get
    the dangle of it!

    Here is my web-site :: http://www.meteoritegarden.com

  4. Do you have a spam issue on this site; I also am a blogger, and I was wondering your situation; many of us have created
    some nice procedures and we are looking to exchange methods with others, why not shoot me
    an e-mail if interested.

    My blog post: Nuubu

  5. Wow, fantastic blog layout! How long have you been blogging for?
    you make blogging look easy. The overall look of your website is great,
    as well as the content!

  6. Heya i am for the first time here. I came across this board and I find It
    truly useful & it helped me out much. I hope to provide something back and
    aid others like you aided me.

    Here is my website; Dermicell

  7. This is the right website for anyone who wants to find out about this topic.
    You realize so much its almost hard to argue with you (not that I actually will need to?HaHa).

    You certainly put a new spin on a subject that’s been discussed for decades.

    Great stuff, just great!

    Feel free to visit my blog post; http://www.1stanapa.ru/

  8. I’m not sure where you’re getting your info, but good topic.

    I needs to spend some time learning more or understanding more.
    Thanks for excellent information I was looking for this info for my mission.

  9. Heya! I just wanted to ask if you ever have any trouble with hackers?
    My last blog (wordpress) was hacked and I ended
    up losing several weeks of hard work due to no data backup.
    Do you have any solutions to protect against hackers?

  10. I’m really inspired with your writing abilities and also with the structure on your blog.
    Is this a paid subject matter or did you customize it yourself?
    Either way keep up the nice high quality writing, it is uncommon to look a nice blog like this one
    these days..

  11. I have to express some thanks to this writer for bailing me
    out of this particular situation. After looking through the online world and meeting tricks which were not powerful, I
    assumed my life was gone. Living minus the strategies to the issues you have resolved as a result of your
    entire report is a serious case, as well as those that would have badly
    affected my entire career if I hadn’t noticed the website.
    Your personal training and kindness in dealing with almost everything was
    very useful. I’m not sure what I would have done if I
    had not discovered such a point like this. I am able to at this moment relish my
    future. Thanks for your time very much for your reliable and amazing guide.
    I won’t hesitate to recommend the website to any person who wants and
    needs counselling about this issue.

    Feel free to visit my website: lubertsi.net

  12. What’s Happening i am new to this, I stumbled upon this I’ve found
    It positively helpful and it has aided me out loads.
    I am hoping to give a contribution & help other customers like its
    aided me. Good job.

    Feel free to surf to my web blog Dream Lift Skin

  13. I was extremely pleased to uncover this great site.
    I need to to thank you for your time for this wonderful read!!
    I definitely liked every bit of it and I have you saved as a favorite to see new things on your site.

    Also visit my web site; Chillbox AC (axclassic.com)

  14. I would like to thank you for the efforts you’ve put in writing this website.
    I am hoping the same high-grade blog post from you in the upcoming as
    well. In fact your creative writing skills
    has encouraged me to get my own blog now. Actually the blogging
    is spreading its wings fast. Your write up is a good example of it.

    Also visit my site … http://anapa-alrosa.com.ru/

  15. Hello there, I found your web site by the use of Google at the
    same time as looking for a similar subject, your website
    got here up, it appears great. I have bookmarked it in my google bookmarks.[X-N-E-W-L-I-N-S-P-I-N-X]Hi there,
    just became aware of your blog via Google, and located that
    it is truly informative. I’m going to watch
    out for brussels. I’ll appreciate in case you continue this in future.
    Many other folks shall be benefited from your writing.
    Cheers!

    Feel free to surf to my web site – ACV Advanced Gummies Reviews

  16. Thanks for every other great post. The place else may just anybody get that
    type of information in such a perfect means of writing? I have a presentation next week, and
    I’m at the search for such information.

  17. Good blog! I truly love how it is easy on my eyes and the data are well written. I am wondering how I could be notified whenever a new post
    has been made. I have subscribed to your feed which must do the trick!
    Have a great day!

    Visit my site shihan.com.ru

  18. Wonderful beat ! I would like to apprentice
    while you amend your web site, how could i subscribe for a
    blog site? The account aided me a acceptable deal. I had been a
    little bit acquainted of this your broadcast provided bright clear idea

  19. Hello, i believe that i noticed you visited my blog so i came to ?return the favor?.I am attempting
    to find issues to improve my website!I guess its ok to use a few of your ideas!!

    My web blog :: Breeze Max

  20. Thanks for the sensible critique. Me & my neighbor were just preparing to do
    some research about this. We got a grab a book from our area library but I think I learned more from this post.
    I am very glad to see such fantastic information being shared
    freely out there.

    Also visit my site … Claritox Pro

  21. Very nice post. I just stumbled upon your
    blog and wanted to say that I’ve really enjoyed browsing your blog posts.
    After all I will be subscribing to your rss feed and I
    hope you write again very soon!

    Have a look at my webpage … Bellissi Cream

  22. I don’t know if it’s just me or if perhaps everybody else
    encountering issues with your website. It seems like some of the
    text on your content are running off the screen. Can someone else please comment and let me know if this is happening to them too?
    This might be a issue with my web browser because I’ve
    had this happen previously. Thanks

    Here is my page Niagara XL Review

  23. Thank you for every other great article. Where else may just anyone get that kind of
    info in such an ideal means of writing? I’ve a presentation next week, and I’m on the search
    for such information.

    Visit my web site; peribonka.org

  24. hey there and thank you for your information – I’ve definitely picked up anything new from right here.

    I did however expertise a few technical issues
    using this website, since I experienced to reload the
    web site lots of times previous to I could get it to load correctly.

    I had been wondering if your web host is OK? Not
    that I’m complaining, but slow loading instances times will sometimes affect
    your placement in google and could damage your quality score if
    advertising and marketing with Adwords. Well I’m adding this RSS to my e-mail and can look out for much
    more of your respective fascinating content. Ensure that you update this again soon.

  25. Every weekend i used to pay a visit this web page, as i wish
    for enjoyment, as this this web site conations genuinely
    fastidious funny data too.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here